خواهد فرمود و يا به جهت آنكه سبب ثواب كه تكليفست تفضل است از جانب حقتعالى پس بنا بر اين سبب ثواب تفضل بوده باشد * ( وُجُوهُهُمْ ) * اين سفيد رويان * ( فِيها خالِدُونَ ) * در رحمت خدا كه جنت است جاويد ماندگانند اين جملهء مستانفه است براى تاكيد كانه قيل ( كيف يكون فيها فقال هم فيها خالدون ) و اگر چه حق ترتيب آن بود كه ذكر ايشان مقدم باشد ليكن تأخير آن فرموده تا تنبيه باشد بر آنكه مطلع كلام و مقطع آن حليهء مؤمنان و ثواب ايشان است * ( تِلْكَ ) * آنچه گذشت از اخبار يهود و احكام و زواجر و بشاير و وعد و وعيد و غيره * ( آياتُ اللَّه ) * آيتهاى خداوند است * ( نَتْلُوها عَلَيْكَ ) * ميخوانيم آن را بواسطهء وحى بر تو * ( بِالْحَقِّ ) * در حالتى كه ملتبس است به حق كه هيچ شبههء در راستى و درستى آن نيست * ( وَمَا اللَّه يُرِيدُ ) * و نيست خدا كه خواهد * ( ظُلْماً ) * بيدادى از نزد خود * ( لِلْعالَمِينَ ) * بر جن و انس يعنى بر ايشان ستم نكند بى نقص ثواب و بيجرم عقوبت نفرمايد زيرا كه محال است صدور ظلم از او چه ظلم قبيح است و از صفات نقص پس بر واجب الوجود روا نباشد و ديگر آنكه حقى برو نيست تا بنقض آن ظلم كند و ممنوع از چيزى نيست تا مظلوم شود چه او مالك على الاطلاق است كما قال * ( وَلِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ ) * و مر خدايراست آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است * ( وَإِلَى اللَّه ) * و بسوى خدا * ( تُرْجَعُ الأُمُورُ ) * باز گرديده شود همهء كارها پس مجازات دهد هر كس را به آنچه وعده داده و وعيد فرموده و در كيفيت رجوع به او سبحانه اختلافست بعضى گفته‌اند مراد افناى آنها است و بعد از آن اعادهء آنها براى مجازات و نزد جمعى ديگر مراد آنست كه حقتعالى در دنيا تمليك امور فرموده بعباد ايشان را در آن تصرف ارزانى داشته و اما در آخرت جميع آن راجع به او شود كما قال اللَّه تعالى لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ و در وقوع مظهر در موضع مضمر در قوله * ( وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ ) * دو قول است يكى آنكه تا هر يك از كلامين مستقل و مستبد باشد بنفسه دويم آنكه افخام آن فرموده به جهت آنكه مقام مقتضى تفخيمست و چون حقتعالى ذكر امر و نهى فرمود و احوال مترتبه بر آن در عقب آن ذكر كسى مينمايد كه متصدى آن شود و مدح ايشان ميفرمايد به جهت ترغيب همهء مردمان در اقتداء بايشان و ميگويد كه * ( كُنْتُمْ ) * هستيد شما * ( خَيْرَ أُمَّةٍ ) * بهترين گروهى كه از خلوت خانه غيب * ( أُخْرِجَتْ ) * بيرون آورده شده‌ايد * ( لِلنَّاسِ ) * براى مردمان اين كلام دلالت مىكند بر خيرية ايشان در ماضى و دلالت نميكند بر طرو انقطاع كقوله وَكانَ اللَّه غَفُوراً رَحِيماً يعنى خيريت شما ثابت و دايمست